تحصيل يقين بمطالب حقيقيه كه حكمت عبارت از آنست يا به نظر و استدلال حاصل مىشود چنان كه طريقهء اهل نظر است و ايشان را علما و حكما ميخوانند . يا بطريق تصفيه و استكمال چنان كه شيوهء ( شمه خ ل ) اهل فقر است و ايشان را عرفا و اوليا نامند . و اگر چه هر دو طايفه بحقيقت حكمااند ليكن اين طائفهء ثانيه چون بمحصر موهبت ربانى فائز بدرجهء كمال شده‌اند و از مكتبخانهء وَ عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً سبق گرفته‌اند و در طريق ايشان اشواك شكوك و غوائل اوهام كمتر است اشرف و اعلى باشند و بوراثت انبيا كه صفوت خلائقند اقرب و اولى خواهند بود و هر دو طريق در نهايت وصول سر بهم باز مىآورد و اليه يرجع الامر كله . و ميان محققان هر دو طريق هيچ خلاف نيست چنانچه منقول است كه شيخ عارف محقق شيخ ابو سعيد ابو الخير را با قدوة الحكماء المتأخرين شيخ ابو على سينا قدس اللّه روحهما اتفاق صحبتى شد بعد از انقضاى آن يكى گفت آنچه او ميداند ما مىبينيم و ديگرى گفت آنچه او مىبيند ما مىدانيم . و هيچ يك از حكما انكار اين طريق ننموده بلكه اثبات آن كرده چنان كه ارسطاطاليس ميگويد : هذه الاقوال المتداوله كالسلم نحو المرتبة المطلوبة فمن أراد أن يحصلها فليحصل لنفسه فطرة أخرى . و افلاطون الهى فرمود : قد تحقق لى الوف من المسائل ليس لى عليها برهان . و شيخ ابو على در مقامات العارفين گويد : فمن أحب ان يتعرفها فليتدرج الى ان يصير من اهل المشاهدة دون المشافهة ، و من الواصلين الى العين دون السامعين للاثر . اين بود آنچه كه خواستيم از قاضى نقل كنيم . در شرحى كه بر فصوص معلم ثانى فارابى نوشته‌ام در اين مطلب بتفصيل بحث كرده‌ام ، طالب بدانجا رجوع كند . محيى الدين عربى صاحب فصوص و فتوحات در فص صالحى